Облечена во темна облека, Фатиме* седи тивко, навидум незаинтересирана за каков било разговор, додека нетрпеливо чека да се сретне со својот пробациски службеник во Тирана. На секои три месеци, таа е должна да се пријави и да разговара за својот напредок со пробациските власти. Таа е една од деветте жени кои се вратија во октомври 2024 година, по неколку години поминати во Сирија, каде што била зафатена во конфликт далеку од својата татковина, преживувајќи незамисливи тешкотии. Сега, како мајка, ќерка и осудена за насилен екстремизам (ОЛНЕ), Фатиме се соочува со застрашувачкиот предизвик за реинтеграција под надзор на албанската Пробациска служба. Нејзиното враќање, заедно со уште осум други жени, претставува пресвртница за албанскиот правосуден систем. Со години, жените како неа беа сметани само за жртви на кои им е потребна психолошка нега и поддршка, наместо интервенција на кривичното правосудство. Сепак, со оглед на тоа што правните дефиниции сега се еволуирани и појасни, Фатиме беше осудена на условна казна — мерка во заедницата која вклучува и помош насочена кон социјална инклузија на сторителот.   Одлуката да се осудат сторителите на насилен екстремизам на условна казна е прогресивен и хуман пристап кон правдата и реинтеграцијата во заедницата. Препознавајќи дека ефикасната рехабилитација и реинтеграција бараат повеќе од само затворска казна, албанските власти, со поддршка од Европската Унија и Советот на Европа, станаа пионери во развивањето на соодветни алатки и програми за поддршка на овие лица во нивната рехабилитација и успешна реинтеграција.   Роланд Сули, пробациски службеник од Мат, е меѓу оние кои учествуваа во специјализираните активности за градење капацитети за управување и рехабилитација на сторители на насилен екстремизам, во рамките на заедничката акција на ЕУ и Советот на Европа „Унапредување на соработката во Западен Балкан при управувањето со насилниот екстремизам во затворите и спречување на понатамошна радикализација по отпуштањето“. Тој го нагласи значењето на опремувањето на пробацискиот кадар со напредни алатки за проценка на потенцијални знаци на радикализација и прилагодување на индивидуални програми за интервенција. Роланд забележува дека овие инструменти се клучни во евалуацијата на уникатните потреби и фактори вклучени во рехабилитацијата и интеграцијата на секој поединец. „Една алатка која се издвои е Индивидуалниот план за третман. Тој му дава длабочина на нашиот пристап, осигурувајќи дека интервенциите не се само реактивни, туку и проактивни и сеопфатни“, објаснува тој. За Роланд, обуката беше трансформативна, унапредувајќи го и неговото техничко знаење и неговата професионална самодоверба.   Тренерот Јулинда Мања, пробациски инспектор од Тирана и една од првите службенички кои ја иницираа тековната програма за обука, ја истакнува важноста на разликувањето помеѓу жените сторители на насилен екстремизам во пробација и оние во затворски услови. „Првично, овој пристап за реинтеграција беше поврзан само со затворскиот систем, но ние се залагавме за негов развој во рамките на Пробациската служба, препознавајќи ги специфичните динамики, особено за жените кои се враќаат од Сирија“, објаснува таа. Со поддршка од Советот на Европа, албанската Пробациска служба разви и успешно пилотираше нови алатки прилагодени за оваа категорија сторители. „Од постепеното воведување на овие инструменти, нивната отвореност и соработка значително пораснаа. На почетокот постоеше скептицизам и дистанца, но денес нашата комуникација со нив е многу полесна“, признава Јулинда.   Интервенциите сега се прошируваат, фокусирајќи се не само на жените повратнички, туку и на нивните семејства кои можат да бидат под ризик. Во некои општини, како што е Мат, работна група од различни засегнати страни, предводена од локалниот префект, се состанува квартално за да го разгледа управувањето со овие лица, да ги процени поврзаните ризици и да ги разгледа новите случаи. Овие сесии нагласуваат една клучна лекција: дека ефикасната реинтеграција се потпира на соработката на различни актери и на употребата на вистинските алатки и методологии прилагодени на спецификите на институциите.   Додека активностите за градење капацитети продолжуваат, алатките и методологиите на Советот на Европа, адаптирани за албанската пробација, обезбедуваат постепена и поддржана реинтеграција на сторителите на насилен екстремизам назад во општеството. За Фатиме и другите како неа, овој пристап значи да бидат препознаени не само како поранешни престапници, туку како поединци кои заслужуваат достоинство и помош на нивниот пат назад кон животот во заедницата.   *Името е променето со цел да се заштити идентитетот на лицето.